მთარგმნელის წინასიტყვაობა | დაიანი & კატცი, მედიის მოვლენების შესრულება | Tranlsator's Foreword | Dayan & Katz, Performing Media Events

მთარგმნელის წინასიტყვაობა

სერიის მეორე თარგმანი ისეთი ტექსტისაა, რომელიც დღეს უკვე ეგრეთწოდებულ კლასიკურ ნაშრომად შეიძლება ჩაითვალოს, მიუხედავად იმისა, რომ ის შედარებით ახალგაზრდა მედიუმს ეხება, თუკი ტექნიკური რეპროდუცირებადობის მსოფლიო ისტორიას გადავავლებთ თვალს: ტელევიზიას. დანიელ დაიანი და ელაიუ კატცი თავიანთ წიგნს »მედიის მოვლენების« შესახებ, ქვესათაურით »ისტორიის ცოცხლად გადაცემა«, 1994 წელს აქვეყნებენ,[1] თუმცა ის თარგმანი, რომელსაც აქ წარმოვადგენ, ეყრდნობა უფრო ადრე, 1987 წელს გამოცემულ სტატიას.[2] ის შემდეგ მცირედი ცვლილებებით შევიდა ამ სოციოლოგიის, ანთროპოლოგიისა და მედიის კვლევის სფეროში ცნობილ წიგნში ერთ-ერთი თავის სახით. სულ ორიოდ წლით ადრე, საქართველოში ტელევიზორების რაოდენობა 930 ათასი იყო, მაგრამ მათგან ფერადი გამოსახულების აპარატს მხოლოდ 93 ათასს წარმოადგენდა.[3] თავად ფერადი მაუწყებლობა საბჭოთა კავშირში 21 წელს ითვლიდა და ამერიკაშიც, სადაც პირველად დამკვიდრდა ეს მასობრივი მედიუმი 1948 წელს, ფერადმა ტრანსლაციებმა 1960-იან წლებში მოიპოვა ფართო გავრცელება. სიგნალი ანალოგიური იყო, და თვით ბრიტანეთის BBC თუ ITV-ს ტრანსლაციებიც, ამ ტექსტის მაგალითების მთავარი წყარო, განსაკუთრებით იმ კერძო ფორმატში, რომელსაც ის ეხება, შედარებით დინჯი კინემატოგრაფიული მონტაჟისა და ინსცენირების სტილით გამოირჩეოდა. MTV, სტილისტურად საკუთრივ »ტელევიზუალური«[4] სწრაფი და ჰიბრიდული, ვიდეოსათვის დამახასიათებელი ფორმის შემომტანი, მხოლოდ 1984 წელს დაარსდა.

მიუხედავად მისი, ერთი შეხედვით, ასეთი მოძველებულობისა, ტექსტის მთავარი საგანი, სავარაუდოდ, მით უფრო აქტუალური გახდა გასულ წლებში და ასეთად რჩება დღესაც. »გლობალური«[5] მედიის მოვლენებიდან დაწყებული და ინტერნეტის სოციალური ქსელების ციფრული ვიდეოპროდუქციის მაღალი ინტერაქტიულობით გამორჩეული »პოლიტიკური მედიის მოვლენების« ჩათვლით, ამ კონკრეტულმა სატელევიზიო ფორმატმა ექსტენსიაც იცვალა – იმ მედიური ადგილების გამრავლებით, სადაც მას აწარმოებენ და ნახულობენ – და ინტენსიაც. 2011 წლის ეგვიპტეს ეგრეთწოდებული »არაბული რევოლუციის« შემთხვევაში, ზოგიერთი მკვლევარი იქამდეც კი მივიდა, რომ ამ სოციალური მედიის დახმარებით გაშუქებულსა და, ამავე დროს, კოორდინირებულ მოვლენას, რომელიც პოლიტიკურ გადატრიალებად იქცა, ამის გამო, სპონტანურად, თავად ხალხის მიერ წარმოებულიც კი უწოდა.[6] მიუხედავად იმისა, რომ დღეს ცნობილია ეგვიპტეს რევოლუციის მოწყობაში »მუსულმანთა საძმოს« აქტიური ორგანიზაციული ჩართულობა, რომელიც მისი წარმართვისას მხოლოდ ლატენტურობას ინარჩუნებდა, თავად მედიის ფორმატის მნიშვნელობაზე – როგორც სოციალური ყოველდღიურობის ან რიტუალურ, ან პოლიტიკურად საგანგებო მდგომარეობაში გადამყვანისა – ისიც ნათლად მეტყველებს.

დაიანი და კატცისთვის ის საკითხი იყო მთავარი, თუ როგორ და რატომ ხდება, რომ ტელევიზიები – პირველ ყოვლისა, ნაციონალურები – ესოდენ ცენტრალური როლის თამაშს იწყებენ კონკრეტული საზოგადოებისათვის – და ეს კი ნიშნავს: ეროვნული სახელმწიფოსთვის – იდეოლოგიურად განმსაზღვრელი ტრადიციული, ან ახლის მომასწავებელი ცერემონიული რიტუალების ინსცენირება-გათამაშებაში. სხვათა შორის, ამ ორმაგი ფუნქციითაა გამოწვეული ის, რომ თარგმანში დაიანისა და კატცის მიერ ჯონ ოსტინისა და ჯონ სერლის იმ დროს გავრცელებული პერფორმაციული აქტების თეორიიდან გადმოღებული ტერმინი performance ან »დადგმა-შესრულება« ან »წარმოდგენად« ითარგმნება: სიტყვა »პერფორმანსი« ქართულში, არც თუ უმიზეზოდ, თანამედროვე ხელოვნების სახეობის აღსანიშნავად არის დამკვიდრებული. ამდენად, ის არ არის იმ ტექნოლოგიურ-სოციოლოგიურად გაშუალებული ინდუსტრიული პროცესის შესატყვისი, რომლის თეატრალიზებულ შესრულებასაც ავტორები აღწერენ.

ისტორიული მეცნიერების კუთხით, დაიანი და კატცი ვარაუდობენ, რომ ტელევიზია საჯარო მოვლენებს უბრალოდ კი არ აღწერს ან თუნდაც დგამს, არამედ »აწარმოებს«, სწორედ რის გამოც ისინი »მედიის« მოვლენებად იქცევა. ეს კონსტრუქტივისტული თეორიის წარმოდგენაა, რომელიც ადვილად ივიწყებს განსხვავებას რეპრეზენტაციასა და ობიექტს შორის. ცხადია, მიუხედავად სატელევიზიო პროდუქციისა და რეცეფციის მიერ წარმოშობილი მართლაც ახალი ფორმებისა – მედიის ისტორიის თვალსაზრისით, ტელევიზიის უახლოეს მონათესავე წინამორბედებთან, რადიოსა და კინოსთან შედარებით – ტელევიზია ტექსტში ხსენებულ ლედი დაიანასა და პრინც ჩარლზის ქორწილის მოვლენას მაინც არ აწარმოებს, არამედ, მხოლოდ მის რეპრეზენტაციას. თუმცა, უსათუოა ისიც, რომ მედიის რეპრეზენტაციას, თავის მხრივ, შეიძლება და აქვს კიდეც უკუზეგავლენა ობიექტებსა და პროცესებზე სინამდვილეში, იმდენად, რამდენადაც პუბლიკა, ნაწილობრივ, იმის საფუძველზე მოქმედებს, რასაც ის ტელევიზიაში აღიქვამს. და ის, რომ ტელევიზია ამ კუთხით წამყვან მედიუმად იქცა განსაკუთრებით ჭეშმარიტი რჩებოდა საქართველოში ათწლეულების მანძილზე. მხოლოდ რამდენიმე წელია საქართველოში ხელმისაწვდომობის თვალსაზრისით ინტერნეტის წყაროებმა – რომლებიც ასევე სატელევიზიო პროდუქციის გასავრცელებლადაც გამოიყენება – საჯარო ან კერძო სატელევიზიო არხებს კონკურენციის გაწევა დაუწყო.

ტექსტი, როგორც ეს, შესაძლოა, მოსალოდნელია ისეთი ანთროპოლოგიური თეორიისგან, რომელიც ეკონომიკურსა და პოლიტიკურს დიდ ყურადღებას არ აქცევს, ბოლოს ოდნავ ენთუზიასთურად აყენებს საკითხს იმის თაობაზეც, ხომ არ წარმოშობს საერთოდ ტელევიზია, ახალი სახის liminal period-ების – ეთნოლოგიური rites du passage-ის მსგავსი ზღვრული გამოცდილებების – შესაძლებლობის პირობების შექმნით, ახალი ტიპის, დიასპორულ ერთობებს? ამით იგულისხმება კერძო ბინებში, სივრცობრივად ფართოდ გაფანტულ, მაგრამ ტემპორალურად კოორდინირებულ და სინქრონულ რიტუალურ ქმედებებზე დაფუძნებული თემები. მაგალითად მოყვანილი სედერ პესახის diaspora ceremonies ერის ერთობას აყალიბებს. ცხადია, რიტუალების მედიური გაშუალების სიახლე დღევანდელ საზოგადოებაში დღეს კიდევ უფრო დამკვიდრებულია, ვიდრე უინტერნეტო 1980-იან წლებში. მაგრამ ეს არ ნიშნავს იმას, რომ ასეთი დროებითი ან თუნდაც ქცევის განმეორებით წესებად ჩამოყალიბებული ერთობის პრაქტიკა პოლიტიკური ერთობის დამძლევი იყოს; და არც ებრაული დიასპორა ისრაელის სახელმწიფოს დაფუძნებამდე პოლიტიკურ ძალაუფლებას არ ფლობდა. უფრო ის იქნებოდა მართებული, ვივარაუდოთ, რომ 26 მაისი პარადის მედიის მოვლენა თუ პრეზიდენტის ინაუგურაცია ქართულ ნაციონალურ ტელევიზიაში სწორედ პოლიტიკური ერთეული ქართული სახელმწიფოს – მისი შემადგენელი ნაწილებითურთ – ერთ-ერთი დანამატია, ისე, რომ სამართლებრივად უშუალოდ სახელმწიფოებრივი ინსტიტუციი მქონე სტატუსის დაწესებულების მიერ ისინი არ შუქდება. პოლიტიკური ძალაუფლება, რომელიც, კარლ შმიტის თეორიის მთელი აუცილებელი კრიტიკის მიუხედავად, ადეკვატურად განისაზღვრება მის ხელში მყოფად, ვისაც აქვს საგანგებო ვითარების შემოტანის გადაწყვეტის ძალა[7] – თუმცა, კარლ შმიტი უგულებელყოფს, რომ ეს აქტი კაპიტალისტური ურთიერთობის ეკონომიკის ჩარჩოებში ხდება, ყოველ შემთხვევაში, თანამედროვე სახელმწიფოებში – იმასაც განსაზღვრავს, გაშუალებულად, თუ რა ფორმის მედია ფუნქციონირებს ამ კონკრეტული პოლიტიკური ერთეულის, ეროვნული სახელმწიფოს, ფარგლებში: რა სამართლებრივი ბაზისით, რა ტექნოლოგიური შესაძლებლობებით და ინტერაქციის რა დონით, სხვა სახელმწიფოების მსგავს სფეროებთან ურთიერთობაშიც. ამასთან, ის ფაქტი, რომ სახელმწიფოები ალიანსებს შეიძლება ამყარებდნენ და სავაჭრო ან პოლიტიკურ ურთიერთობებს კონკრეტული სახით უახლოვებდნენ ერთმანეთს, სწორედ იმას გულისხმობს, რომ პოლიტიკური ქმედების სუბიექტად ეროვნული სახელმწიფოები რჩება. ამდენად, ტელევიზიის, დღეს კი უფრო ფართოდ, პარადიგმული სახით, ფეისბუკის და სხვა სოციალური მედიის დახმარებით დადგმულ-შესრულებული media event-ები, მათი დიასპორული ტიპის ერთობებითურთ, ქმედების შესაძლო ჰორიზონტად ამ პოლიტიკური ერთეულების მიერ მოხაზულ ჩარჩოებს ფლობენ და, უპირველეს ყოველისა, სწორედ მათ გასაძლიერებლად მოქმედებენ. მაგალითად, ისეთი მსოფლიო მასშტაბის მედიის მოვლენა, როგორც 2016 წლის ოლიმპიური თამაშებია, საქართველოში მისი მოქალაქეების წარმატება-წარუმატებლობის კუთხით წარმოადგენდნენ, მიუხედავად იმისა, რომ მასალას მას, ერთი შეხედვით, გლობალური ცენტრი – ამ შემთხვევაში, თამაშების ორგანიზატორი ოლიმპიური კომიტეტი და მისი ეკონომიკური, კულტურული და პოლიტიკური პარტნიორი, ბრაზილიის სახელმწიფო – ასევე, სოციალური ქსელების მსოფლიოში გაფანტული კერძო მწარმოებლები აწვდიდნენ. თავად მედიის ორგანიზაციების თანამშრომლებს შორის ცნობილია, რომ მათი ადრესატების ბირთვი დღესაც, არსებითად, კერძო ნაციონალურ მოთხოვნებზე ორიენტირებულად დიფერენცირებულია.

ერთი სიტყვით, მედიის თეორიას პოლიტიკურთან და სოციალურთან კავშირის გარეშე მოკლე ფეხები აქვს. მედიაც სოციალურად კონსტიტუირებულია და, საბოლოოდ, ადამიანთა ხელში რჩება, ტექნოლოგიური გაფანტვის მიუხედავად კი არა, სწორედ მის გამო.

დაიანის და კატცის აღწერა ნათელს ფენს უფრო კონკრეტულ პროცესუალურ საკითხებსაც იმ კუთხით, თუ როგორ – რა სტილისტური ხერხებით და ორგანიზაციული ნაბიჯებით – ხდება მედიის მოვლენების დრამატურგიული გამართვა. და რადგან სინამდვილე მისი რეპრეზენტაციის მიღმა არსად არ ქრება, მით უფრო მნიშვნელოვანია ამ ორი განზომილების ურთიერთკავშირის ცვლილებებზე დაკვირვება. მედიის მიერ კოლექტიურობის დადგმა-შესრულებისას ავტორები »პათიური« არხის ფუნქციასაც განიხილავენ, თუმცა ამ პროცესის ფიზიკური მომიჯნავეობის და დროითი სინქრონულობის ხაზგასმით ისინი მის არაცნობიერ სოციალურ-ფსიქოლოგიურ ასპექტს არ ითვალისწინებენ. მედიის მიერ კონსტრუირებულ მოვლენაში წარმოსახვაც იძერწება განდევნილი ლტოლვების შებოჭილი რეპრეზენტაციის საშუალებით. ესაა სწორედ ასეთი კოლექტიური მოვლენების მასობრივი მიმზიდველობის პათიური წყარო. შესაძლოა, ამ კუთხის უგულებელყოფაც აპოლიტიკური ოპტიმიზმის შედეგი იყოს: როგორც »დიასპორული«, ისე ტრადიციული რიტუალურად ფორმირებული ცერემონიები, რომლებიც განსაკუთრებულ, ან საკრალურ, ან საკრალურთან მიახლოებულ სეკულარულ გარდამავალ პერიოდებს ქმნიან, ამავე დროს, ჩართულია საზოგადოებრივ მთლიანობაში. როგორც ჰანს ფრიდრიხ ფულდას ტექსტის თარგმანის შესავალში აღვნიშნე, ამ მთლიანობას მხოლოდ ნეგატიური განსაზღვრება თუ შეიძლება მიენიჭოს, რადგან ის კერძოსა და ზოგადს შორის შეურიგებლობის გამოხატულებაა. მაგრამ ნეგატიურობა საზოგადოებრივი მთლიანობის არარსებობას როდი ნიშნავს.

დევი დუმბაძე, ბრუკლინი, 2016 წლის ოქტომბერი

 

[1] Daniel Dayan and Elihu Katz: Media Events. Live Broadcasting of History. New York 1994.

[2] Daniel Dayan and Elihu Katz: »Performing Media Events.« Curran, James et al. (eds.) Impacts and Influences: Essays on Media Power in the Twentieth Century. London/New York 1987.

[3] 1980 წელს საქართველოში ჯამში 930 ათასი ტელევიზორი იყო მოხმარებაში, მათგან 93 ათასი ფერადი, 17 100 მოსახლეზე. იხ. Н. Попхадзе: »Телевидение«. Грузинская Советская Энциклопедия. Тбилиси 1981. გვ. 180.

[4] John T. Caldwell: Televisuality. New Brunswick 1995.

[5] Nick Couldry, Andreas Hepp, and Friedrich Krotz: Media Events in a Global Age. London – New York 2010.

[6] იხ. Charlie Rutz: »Social Media und Arabische Revolution«. www.politik-digital.de/social-media-und-die-arabische-revolution. 2011 [15.10.2016].

[7] იხ. Carl Schmitt: Politische Theologie. Vier Kapitel zur Lehre von der Souveränität. Berlin 2009, გვ. 1.